Jung'a Başlarken

Carl Gustav Jung · 1. Yazı Jung'a Başlarken · Okuma rehberi, hiç başlamamış olanlar için

Bu bölümü Jung'la açıyorum, çünkü sinema, bellek ve rüya arasındaki bağı onun kadar ısrarla kurcalayan az isim var. Bir film sahnesinin neden yıllarca aklımızda kaldığını, bir rüyanın uyandıktan sonra bile peşimizi neden bırakmadığını anlamaya çalışırken yol dönüp dolaşıp Jung'a çıkıyor. Ama Jung'a giden yolun kendisi, doğru kapıdan girilmezse insanı daha ilk adımda geri çeviriyor.

Bu ilk yazı bir okuma rehberi. Hangi kitapla başlanır, hangisi sonraya bırakılır, hangisi insanı yarı yolda bırakır; rüyalar ve semboller odağında, sırası düşünülmüş dört aşamalı bir yol.

Fig. 01. Yol dört aşamada aşağı iniyor. İlk iki aşama kolay, üçüncüsü asıl ilgi alanı, dördüncüsü acelesi olmayan bir menü.

Çoğu okur nerede takılıyor?

Kitapçıya gidersiniz, rafta Kırmızı Kitap'ı ya da Arketipler ve Kolektif Bilinçdışı'nı görürsünüz. Kapak büyüleyicidir, alıp eve götürürsünüz. Kırk sayfa sonra kitap komodinin üstünde kalır.

Bunun sebebi okurun yetersizliği değil, o metinlerin kime yazıldığı. Jung'un Toplu Eserler'inin büyük bölümü meslektaşlarına, yani psikiyatristlere ve analistlere hitap eden makalelerden oluşuyor. O yazılarda simya metinlerine, Gnostik kaynaklara ve Latince terimlere okurun zaten aşina olduğu varsayılıyor. Yanlış kapıdan girince kitap zor değil, anlaşılmaz görünüyor.

İyi haber şu: Jung hayatının sonuna doğru, tam da bu sorunu çözmek için sıradan okura yönelik bir kitap hazırladı. Doğru kapı orası.

Jung'u kronolojik olarak değil, zorluk sırasına göre okuyun.

Önce onu anlatan kitaplar, sonra kendi popüler metinleri, en sonda teknik külliyat. Bu sıra bozulduğu anda geriye kalan her şey yokuş yukarı ilerliyor.

Birinci aşama: Kapı

İki kitap. Bu aşamanın amacı Jung'u öğrenmek değil, Jung'un neden ilgi çekici olduğunu hissetmek.

İnsan ve Sembolleri (Okuyan Us, çeviren Ali Nahit Babaoğlu). Herkesin ilk Jung kitabı bu olmalı. Jung 1961'de ölmeden hemen önce, uzmanlara değil sıradan okura seslenen bir kitap hazırlamayı kabul etti. İlk bölümü kendi yazdı, kalanını en yakın çalışma arkadaşlarına yazdırdı ve hepsini denetledi. Bol görselli, somut örneklerle ilerleyen, tek kitapta bütün sistemi veren bir metin. Rüyalar ve semboller merkezde olduğu için tam da aradığımız yerden giriyor.

Anılar, Düşler, Düşünceler (Can Yayınları, Almanca aslından çeviren İris Kantemir). Jung'un 81 yaşında, asistanı Aniela Jaffé'ye anlattığı otobiyografi. Kuram kitabı değil, ama bütün kavramlarının nereden çıktığını gösteriyor: çocukluk rüyaları, Freud'la kopuş, kendi bilinçdışına yaptığı uzun ve tehlikeli iniş. Teoriyi bir insanın hayatına bağladığı için sonrasında okunacak her şey daha anlaşılır oluyor. Bir de son derece iyi bir kitap.

Kavramları ders gibi, düzenli bir sırayla görmek isteyenler araya Murray Stein'ın Ruhun Haritası'nı ya da Frieda Fordham'ın Jung Psikolojisinin Ana Hatları'nı koyabilir. İkisi de Jung'un değil, Jung'u anlatan kitaplar. Zorunlu değiller.

İkinci aşama: Sözlük

Yeni kitap yok, sadece beş kavram. Rüyalara geçmeden önce bu beşini oturtmak gerekiyor. Bunlar olmadan okunan bir rüya çözümlemesi, yarısı sökülmemiş bir yabancı dil gibi geliyor. İyi tarafı, beşi de günlük deneyimden tanıdığımız şeyler.

Fig. 02. Rüya, dıştaki maskeden değil, merkezden dışarıya doğru konuşuyor. En dış halka: herkeste ortak olan kolektif bilinçdışı.

Persona, dışarıya gösterdiğimiz yüz: işteki halimiz, akrabaların yanındaki halimiz. Ego, kendimizi "ben" diye adlandırdığımız bilinçli merkez. Gölge, kendimizde olduğunu kabul etmediğimiz, genelde başkalarında görüp sinirlendiğimiz taraflar. Anima ve animus, içimizdeki karşı cinse ait imge. Benlik ise bilinçli ve bilinçdışı her şeyi kapsayan bütünün merkezi. Jung'a göre hayat boyu süren bireyleşme süreci, egonun bu merkeze doğru yol almasından ibaret.

Bu aşama için ayrı kitap almaya gerek yok; İnsan ve Sembolleri'nin ilk iki bölümü haritayı zaten veriyor. İsteyen Metis'ten çıkan Dört Arketip'i yanına alabilir, ama biraz daha ağır bir metin.

Üçüncü aşama: Rüyalar

Asıl ilgi alanı burası. Jung'un rüya üzerine yazdıkları Toplu Eserler'in çeşitli ciltlerine dağılmış durumda, ama Türkçede bunları toparlayan derlemeler var.

Rüyalar (Pinhan Yayıncılık). Jung'un rüya metinlerini bir araya getiren derleme. İlk üç bölüm rüya psikolojisinin genel çerçevesini kuruyor ve giriş seviyesine uygun. Dördüncü bölüm ise tek bir kişinin elliye yakın rüyasının uzun uzun çözümlemesi; yoğun mitolojik ve dinî göndermeler içeriyor. İlk okumada dördüncü bölümü atlayıp sonra dönmek gayet makul.

Rüya Analizleri (Pinhan Yayıncılık). Jung'un seminerlerinden doğan, rüyaları tek tek ele alan daha kapsamlı bir çalışma. Kuramı değil uygulamayı görmek isteyene. Aynı seriden çıkan Çocuk Rüyaları da benzer bir seminer kaydı ve şaşırtıcı derecede okunaklı.

Bu aşamada okumak kadar önemli bir şey daha var: kendi rüyalarınızı yazmaya başlamak. Jung'un yöntemi malzeme olmadan çalışmıyor. Rüya defteri tutmadan rüya kitabı okumak, hiç suya girmeden yüzme kitabı okumaya benziyor.

Rüya defteri için beş soru

Uyanır uyanmaz, henüz yataktan kalkmadan yazın:

1. Rüyada ne oldu? Yorum yapmadan, sadece olay sırasıyla.
2. Kimler vardı, nasıl görünüyorlardı?
3. Mekân neresiydi, tanıdık mıydı?
4. Rüyanın içindeyken ne hissettim, uyandığımda ne hissettim?
5. Bu imgelerden biri geçen haftamda bir şeye dokunuyor mu?

Yorumu birkaç gün sonra, defteri geri okurken yapın.

Jung'un yöntemi neden farklı?

Freud rüyayı bir şifre gibi ele alıp serbest çağrışımla asıl gizlenen arzuya ulaşmaya çalışır. Jung ise imgenin kendisinden uzaklaşmamayı savunur. Rüyada bir köprü gördüyseniz, köprüden yola çıkıp aklınıza geleni yazarak başka yere savrulmak yerine, köprünün ne olduğuna, ne işe yaradığına, farklı kültürlerde ne anlattığına bakar ve sonra rüyadaki o köprüye geri dönersiniz. Bu yönteme amplifikasyon deniyor.

Jung ayrıca sıradan rüyalarla, hayat boyu unutulmayan mitolojik nitelikteki rüyaları birbirinden ayırır. İkincilere "büyük rüyalar" der ve bunların kişisel geçmişten değil, herkeste ortak olan derin katmandan geldiğini düşünür.

Dört yaygın yanlış

• Rüya sözlükleri. "Yılan gördüysen şudur" mantığı Jung'un savunduğunun tam tersi. Ona göre bir sembolün anlamı onu gören kişiye bağlı.
• İnternetteki arketip testleri. Kişilik tipleri kuramı Jung'a ait, ama testlerin kendisi ona ait değil.
• Kırmızı Kitap'la başlamak. O kitap Jung'un kendi iç yolculuğunun kişisel kaydı, bir giriş metni değil.
• Toplu Eserler'i sırayla okumak. Kimse öyle okumuyor; okumaya kalkanlar da genelde ikinci ciltte duruyor.

Dördüncü aşama: Derin su

Liste değil, menü. Acelesi yok. Buraya gelen ne istediğini zaten biliyor olacak. Arketipler ve Kolektif Bilinçdışı arketip kuramının ana metni. Psikolojide Tipler içedönük ve dışadönük ayrımının çıktığı yer. Analitik Psikoloji Jung'un Londra'da verdiği derslerden oluşuyor ve beklenenden akıcı. Simya kitapları ile Kırmızı Kitap ise en sona kalsın.

Jung'un kendi metinlerinin yanında Jungcu geleneğin devamını okumak da bu aşamada anlamlı hale geliyor. Marie-Louise von Franz masal çözümlemeleriyle (Masalları Yorumlamak), Joseph Campbell ise mit ve kahraman yolculuğuyla (Kahramanın Sonsuz Yolculuğu) aynı damarı sürdürüyor.

Kitaplar tek bakışta

Kitap	Baskı	Aşama
İnsan ve Sembolleri	Okuyan Us, çev. Ali Nahit Babaoğlu	1. Jung'un sıradan okur için hazırladığı tek kitap
Anılar, Düşler, Düşünceler	Can Yayınları, çev. İris Kantemir	1. Kavramların hangi hayattan doğduğunu gösteren otobiyografi
Ruhun Haritası (Murray Stein)	Albaraka Yayınları	İsteğe bağlı. Ders gibi ilerleyen bir giriş
Jung Psikolojisinin Ana Hatları (Frieda Fordham)	Say Yayınları	İsteğe bağlı. Onlarca yıldır başvurulan ince ve berrak bir özet
Dört Arketip	Metis, çev. Zehra Aksu Yılmazer	2. ile 3. arası. Anne arketipi, yeniden doğuş, masallar, hilebaz
Rüyalar	Pinhan Yayıncılık	3. Rüya metinlerinin derlemesi; ilk üç bölüm giriş seviyesi
Rüya Analizleri	Pinhan Yayıncılık	3. Seminer kayıtları, kuramın uygulamaya döküldüğü yer
Çocuk Rüyaları	Pinhan Yayıncılık	3. Aynı seminer serisinden, şaşırtıcı derecede okunaklı
Analitik Psikoloji	Payel, çev. Ender Gürol	4. Jung'un ders anlatırkenki hali; teknik ama akıcı
Arketipler ve Kolektif Bilinçdışı	Pinhan Yayıncılık	4. Arketip kuramının ana metni, sabırlı okur için
Psikolojide Tipler	Pinhan Yayıncılık	4. İçedönük ve dışadönük ayrımının çıktığı yer
Kırmızı Kitap	Kaknüs, çev. Okhan Gündüz	En sona. İç yolculuğun kişisel kaydı, giriş metni değil
Masalları Yorumlamak (M.-L. von Franz)	Pinhan, çev. Canberk Şeref	Jungcu gelenek. Masalların arketipik okuması
Kahramanın Sonsuz Yolculuğu (J. Campbell)	İthaki, çev. Sabri Gürses	Jungcu gelenek. Mitlerdeki ortak kahraman kalıbı

Baskı, çevirmen ve yayınevi bilgileri zaman içinde değişebiliyor; aynı kitabın farklı yayınevlerinden çıkmış çevirileri de var. Satın almadan önce kontrol etmekte fayda var.

Jung'un kendi tavsiyesiyle bitireyim: rüyayı yorumlamadan önce onu ciddiye alın. Anlam sonra gelir.

Bu yazı yeni başlayanlar için bir okuma rehberi; terapi ya da analiz yerine geçmez.